ปฏิจจสมุปบาท
หลักธรรมสำคัญในพระพุทธศาสนาที่แสดงถึง “กระบวนการเกิดขึ้นพร้อมแห่งธรรมทั้งหลายที่มีเหตุปัจจัยอาศัยซึ่งกันและกัน” หรือระบบการทำงานของชีวิตที่ทำให้เกิดทุกข์และการดับทุกข์อย่างมีเหตุมีผล
ความหมายและหัวใจสำคัญ
“เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี; เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น. เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้จึงไม่มี; เพราะความดับไปแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงดับไป”
ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ หรือมีใครดลบันดาล แต่เป็นกฎธรรมชาติที่พระพุทธเจ้าทรงค้นพบ
วงจร 12 ขั้นตอน (ปฏิจจสมุปบาท 12 / สายเกิด)
แสดงการเกิดขึ้นของกองทุกข์
- อวิชชา: ความไม่รู้จริง / ความหลง
- สังขาร: ความปรุงแต่งกรรม (กาย วาจา ใจ)
- วิญญาณ: ความรับรู้ทางอายตนะ
- นามรูป: จิตใจและร่างกาย
- สฬายตนะ: อายตนะภายใน 6 (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ)
- ผัสสะ: การกระทบกันระหว่างอายตนะและอารมณ์
- เวทนา: ความเสวยอารมณ์ (สุข ทุกข์ หรือเฉยๆ)
- ตัณหา: ความอยากและความยึดติด
- อุปาทาน: ความยึดมั่นถือมั่น
- ภพ: ภาวะของการมีชีวิต / กรรมที่นำไปเกิด
- ชาติ: การเกิด
- ชรามรณะ: ความแก่ ความตาย ความโศกเศร้า และความทุกข์ทั้งปวง
สายเกิดและสายดับ
- อนุโลมเทศนา (สายเกิด): แสดงการเกิดทุกข์ ไล่จากอวิชชาไปจนถึงชรามรณะ
- ปฏิโลมเทศนา (สายดับ / ปฏิจจนิโรธ): แสดงการดับทุกข์ เมื่อความไม่รู้ (อวิชชา) ดับลง สังขารและกระบวนการต่อๆ ไปจึงดับลงตามลำดับ