กรรมฐาน ๔๐

อุบาย ๔๐ วิธีที่ใช้ฝึกจิตให้เกิดสมาธิ แบ่งเป็น ๗ หมวด

*๑ อนุสสติ ๑๐ กองอนุสสติ
แปลว่า ตามระลึกถึง

๑. พุทธานุสสติ
พระพุทธเจ้า

๒. ธัมมานุสสติ
พระธรรม

๓. สังฆานุสสติ
พระอริยสงฆ์

๔. จาคานุสสติ
ทาน-การให้

๕. สีลานุสสติ
ศีล

๖. เทวตานุสสติ
เทวดา

๗. มรณานุสสติ
ความตาย

๘. กายคตานุสสติ
อาการ ๓๒

๙. อุปสมานุสสติ
นิพพาน

๑๐. อานาปานุสสติ
รู้ลมหายใจ

*๒ อสุภกรรมฐาน ๑๐ กอง อสุภ แปลว่า ไม่สวย, ไม่งาม
๑. อุทธุมาตกอสุภ-ศพขึ้นอืด
๒. วินีลกอสุภ-ศพขึ้นพองเขียว
๓. วิปุพพกอสุภ-ศพน้ำเหลืองไหล
๔. วิฉิททกอสุภ-ศพที่ขาดเป็นท่อน
๕. วิกขายิตกอสุภ-ศพที่ถูกกัดกิน
๖. วิกขิตตกอสุภ-ศพที่กระจัดกระจาย
๗. หตวิกขิตตกอสุภ-ศพที่ถูกสับฟัน
๘. โลหิตกอสุภ-ศพที่มีเลือดไหล
๙. ปุฬวกอสุภ-ศพที่หนอนไช
๑๐. อัฏฐิกอสุภ-ศพที่เหลือแต่โครงกระดูก

*๓ กสิณ ๑๐ กอง กสิณ แปลว่า การเพ่งเป็นอารมณ์
๑. ปฐวีกสิณ กสิณดิน
๒. อาโปกสิณ กสิณน้ำ
๓. เตโชกสิณ กสิณไฟ
๔. วาโยกสิณ กสิณลม
๕. นีลกสิณ กสิณสีเขียว
๖. ปีตกสิณ กสิณสีเหลือง
๗. โลหิตกสิณ กสิณสีแดง
๘. โอทาตกสิณ กสิณสีขาว
๙. อาโลกกสิณ กสิณแสงสว่าง
๑๐. อากาสกสิณ กสิณอากาศ

*๔ พรหมวิหาร ๔ กอง ธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างประเสริฐ
๑. เมตตา ความรัก
๒. กรุณา ความสงสาร
๓. มุทิตา มีจิตอ่อนโยน
๔. อุเบกขา การวางเฉย

*๕ อรูปฌาน ๔ กอง
การกำหนดฌานที่ไม่มีรูปเป็นอารมณ์
๑. อากาสานัญจายตนะ
กำหนดอากาศซึ่งไม่มีที่สุดเป็นอารมณ์
๒. วิญญาณัญจายตนะ
กำหนดวิญญาณซึ่งหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์
๓. อากิญจัญญายตนะ
กำหนดภาวะที่ไม่มีอะไรเลยเป็นอารมณ์
๔. เนวสัญญานาสัญญายตนะ
กำหนดภาวะมีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่

*๖ อาหารปฏิกูลสัญญา ๑ กอง
พิจารณาอาหารเป็นสิ่งสกปรก

*๗ จตุธาตุววัฏฐาน ๑ กอง
พิจารณาธาตุ ๔, ธาตุดิน-น้ำ-ลม-ไฟ